खेकड्यांनी धरण पोखरले, साडीच्या झोक्याने शाळेचा स्लॅब? प्रशासनाच्या स्पष्टीकरणांवर गंभीर सवाल

खेकड्यांनी धरण पोखरले, साडीच्या झोक्याने शाळेचा स्लॅब? प्रशासनाच्या स्पष्टीकरणांवर गंभीर सवाल

एका विधानाने धरणाच्या सुरक्षेवर प्रश्नचिन्ह, तर दुसऱ्या विधानाने शाळेच्या बांधकामाच्या दर्जावर; ‘जबाबदारी नेमकी कुणाची?’ हा सवाल आता पालकांचा

सोलापूर : महाराष्ट्राच्या राजकारणात काही वर्षांपूर्वी धरणाच्या भिंतीला पडलेल्या भगदाडीचे कारण सांगताना तत्कालीन जलसंधारण मंत्री तानाजी सावंत यांनी ‘खेकडे धरण पोखरू शकतात’ असे विधान केले होते. त्या विधानाची राज्यभर चर्चा झाली होती. आता सोलापूर जिल्ह्यातील बबलाद येथील जिल्हा परिषद शाळेतील स्लॅबचा गिलावा कोसळल्यानंतर जिल्हा परिषदेचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी कुशल जैन यांनी पत्रकारांशी बोलताना साडीच्या झोक्यामुळे स्लॅबचा गिलावा कोसळल्याचे सांगितल्याने पुन्हा एकदा ‘जबाबदारी झटकणाऱ्या स्पष्टीकरणां’वर चर्चा सुरू झाली आहे.

एका घटनेत धरण पोखरण्याचे खापर खेकड्यांवर, तर दुसऱ्या घटनेत शाळेच्या छताचा गिलावा कोसळण्यामागे साडीचा झोका – दोन्ही घटनांमध्ये कारणमीमांसेची पद्धत वेगळी असली तरी जनतेसमोर एकच मूलभूत प्रश्न उभा राहतो : सरकारी बांधकामांची गुणवत्ता, देखभाल आणि देखरेख याची जबाबदारी नेमकी कुणाची?

• धरण पोखरणारे खेकडे की व्यवस्थेतील भेगा? •

धरणासारख्या महत्त्वाच्या जलसाठ्याच्या संरचनेला धोका निर्माण झाल्यानंतर त्यामागील तांत्रिक कारणांचा सखोल अभ्यास होणे अपेक्षित असते. धरणाच्या सुरक्षिततेशी संबंधित कोणतेही कारण केवळ एका घटकावर ढकलण्यापूर्वी तांत्रिक तपासणी, अभियंत्यांचा अहवाल आणि शास्त्रीय निष्कर्ष जनतेसमोर येणे गरजेचे असते.

मात्र ‘खेकडे धरण पोखरू शकतात’ या विधानामुळे त्या काळात प्रशासनाच्या कारणमीमांसेवरच मोठे प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले होते. त्यामुळेच आज बबलादच्या घटनेतील ‘साडीचा झोका’ हे कारण ऐकताना अनेकांच्या मनात त्याच जुन्या विधानाची आठवण होणे साहजिक आहे.

• साडीचा झोका एवढा ताकदवान होता का? •

बबलाद येथील जिल्हा परिषद शाळेत विद्यार्थ्यांच्या वर्गात छताचा गिलावा कोसळल्याची घटना अत्यंत गंभीर आहे. शाळा ही मुलांच्या सुरक्षिततेची जागा असायला हवी. अशा ठिकाणी छताचा गिलावा कोसळणे ही केवळ किरकोळ घटना म्हणून पाहता येणार नाही.

सीईओ कुशल जैन यांनी दिलेल्या स्पष्टीकरणानुसार साडीचा झोका बांधण्यात आल्यामुळे छतावरील गिलावा कोसळला असे सांगण्यात आले. हे कारण गृहीत धरले तरी पुढचा प्रश्न अधिक महत्त्वाचा ठरतो – छताला झोका बांधल्यामुळे जर गिलावा सहज कोसळत असेल, तर त्या छताची बांधकाम गुणवत्ता आणि मजबुती तपासली होती का?

शाळेच्या वर्गखोलीतील छतावर कोणतीही वस्तू लटकवली गेली तर तिचा भार सहन करण्याची क्षमता त्या संरचनेत आहे की नाही, याची तपासणी करणे आवश्यक आहे. परंतु त्या निमित्ताने छताचा मोठ्या प्रमाणात गिलावा विद्यार्थ्यांच्या डोक्यावर कोसळत असेल, तर केवळ झोक्याला दोष देऊन प्रश्न संपत नाही.

• ‘झोका’ कारण असेल तर देखभाल कुठे होती? •

जर साडीचा झोका बांधणे हेच दुर्घटनेचे प्रमुख कारण असल्याचे प्रशासनाचे म्हणणे असेल, तर आणखी काही प्रश्नांची उत्तरे मिळणे आवश्यक आहे.

शाळेच्या इमारतीची यापूर्वी संरचनात्मक तपासणी कधी झाली?
इमारत सुरक्षित असल्याचा दाखला देण्यात आला होता का?
छताच्या गिलाव्याची अवस्था आधीपासून खराब होती का?
शाळेतील शिक्षकांनी किंवा मुख्याध्यापकांनी याबाबत प्रशासनाला पूर्वी सूचना दिल्या होत्या का?
झोका बांधण्यात आल्याची माहिती संबंधित विभागाला होती का?
आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे – विद्यार्थी वर्गात असताना छताचा गिलावा कोसळेपर्यंत प्रशासनाला धोका का जाणवला नाही?

या प्रश्नांची उत्तरे केवळ राजकीय आरोप-प्रत्यारोपातून नव्हे, तर अधिकृत तांत्रिक तपासणीतून मिळणे गरजेचे आहे.

• खेकडे आणि झोका : कारणांपेक्षा जबाबदारी महत्त्वाची •

‘खेकड्यांनी धरण पोखरले’ आणि ‘साडीच्या झोक्यामुळे गिलावा कोसळला’ या दोन विधानांकडे केवळ विनोद म्हणून पाहणे योग्य ठरणार नाही. कारण दोन्ही घटनांच्या केंद्रस्थानी सार्वजनिक पैशातून उभारलेल्या महत्त्वाच्या पायाभूत सुविधांची सुरक्षितता हा मुद्दा आहे.

धरण असो किंवा जिल्हा परिषद शाळा – बांधकामासाठी निधी सरकारचा, कामाची जबाबदारी यंत्रणेची आणि सुरक्षिततेची अपेक्षा जनतेची असते. त्यामुळे दुर्घटना घडल्यानंतर कारण शोधणे जितके महत्त्वाचे आहे, तितकेच दुर्घटना होण्यापूर्वी प्रतिबंधात्मक तपासणी का झाली नाही, हे शोधणेही महत्त्वाचे आहे.

• पालकांना ‘कारण’ नको, सुरक्षिततेची हमी हवी •

बबलादच्या घटनेनंतर पालकांच्या मनात सर्वात मोठी भीती निर्माण झाली आहे ती म्हणजे त्यांच्या मुलांच्या सुरक्षिततेची. ‘गिलावा का पडला?’ याचे कारण प्रशासनाने काहीही सांगितले तरी पालकांचा प्रश्न साधा आहे—उद्या पुन्हा असे होणार नाही याची हमी कोण देणार?

साडीचा झोका कारणीभूत होता की छताच्या बांधकामातील दोष, गिलाव्याची झीज, देखभालीचा अभाव किंवा अन्य कोणते तांत्रिक कारण होते, हे निष्पक्ष तज्ज्ञांच्या तपासणीतून स्पष्ट झाले पाहिजे.

• आता चौकशी केवळ कागदावर नको •

या घटनेची स्वतंत्र तांत्रिक तपासणी करून शाळेच्या इमारतीची संरचनात्मक सुरक्षितता तपासणे आवश्यक आहे. जिल्ह्यातील जुन्या जिल्हा परिषद शाळांच्या इमारतींचेही सर्वेक्षण करण्याची गरज या घटनेने अधोरेखित केली आहे.

कारण प्रश्न फक्त बबलादच्या एका वर्गखोलीचा नाही. प्रश्न आहे – सोलापूर जिल्ह्यातील किती शाळांच्या छताखाली विद्यार्थी निर्धास्तपणे बसू शकतात?

‘खेकडे’ असोत किंवा ‘साडीचा झोका’—दुर्घटनेनंतर एखाद्या बाह्य कारणाकडे बोट दाखवणे सोपे असते. मात्र खरा कस प्रशासनाचा तेव्हा लागतो, जेव्हा ते कारणापलीकडे जाऊन व्यवस्थेतील त्रुटी शोधते, जबाबदारी निश्चित करते आणि पुन्हा दुर्घटना होणार नाही यासाठी ठोस उपाय करते.

आज सोलापूरकरांसमोर त्यामुळे एकच सवाल उभा आहे –
धरण पोखरणारे खेकडे आणि शाळेचा गिलावा पाडणारा साडीचा झोका यांची चर्चा किती करायची? आता सरकारी यंत्रणेतील ‘पोखरलेल्या’ व्यवस्थेची आणि शाळांच्या सुरक्षिततेची जबाबदारी कोण घेणार?